Home 2016 April 01 Baptist tleihtleng Paruk

Baptist tleihtleng Paruk

  1. Baibal cu  kan  nawlngeihnak sang bik a si.

Hi  tlaihtleng  nih  Baibal  hi  a biafang  in  nan  dirpi  lai  tinak  a chim  duh  mi  a  si  lo.  Hlanlio  ah Pathian nawlngeihnak nakin Pope nawlngeihnak  a  sang  deuh  ah  an rak  chiah  mi  (Hierachical structure)  kha  thlen  tinhnak  a  si. Baibal  cu  Pathian  thinlung  a langhter  tu  a  thlalang  a  si  ca  ah Baibal  dihlak  nih  a  langhter  mi Pathian  thinlung  put  kha  Baptist krifabu  hruainak  ah nawlngeihnak  sang  bik  a  si  lai. Aho  minung  ruahnak  hmnah Baibal  chung  i  Pathian  duhning nakin  sang  deuh  hlah  seh. Phundang  i  chim  ah  cun, dawtnak,  remnak,  dinnak, daihnak  le  luatnak  a  si  mi  Kri phung  cu  Baptist  kan  phung  a  si lai  i  Kri  cawnpiaknak  cu  kan  bu nawlngeihnak  asang  bik  ah  kan chiah  lai  tinak  a  si.  (Johan  8:32-34)

  1. Zumtu poh  tlangbawi  kan  si.  (I Piter 2:18)

Hi  zumhnak  hi  England  ram  i Baptist  hruaitu  a  si  mi  John Murlon tehna nih biaknak lei uktu a  si  mi  hna  achangchang  in nawlngeihnak  (Hierachy  of  Papal Authority)  an  rak  duh  lo  nak chung  in  a  chuak  mi  zumhnak  a si.  RC  le  Englican  krifabu  hruaitu Bishop  le  Pope  te  nawlngeihnak ahleihluak  a  si  mi  remhchunhnak (reformation)  pakhat  zong  a  si. Hruaitu le zapi karlak thleidannak a  rak  ngan  tuk  ca  ah  Bishop  le Pope  nih  Zisuh  dirhmun  kha  an laak  i  Pathian  le  zapi  karlak dawnkhaantu  ah  an  cang.  Cu ruahnak  hmaan  lo  mi  cu  zumtu poh  tlangbawi  kan  si  ti  mi zumhnak  lawng  nih  a  lehthal khawh tiah an zumh. Hi zumhnak nih mipi hi pasator le krifaupa  tluk  ah  a  chiah  dih  hna tinak  a  si  hrimhrim  lo.  Mipi  le Pathian  karlak  pehtlaihnak  ah  Kri tluk  in  aho  hmanh nawl an  ngeih kho  lo  tinak  a  si.  Zisuh  Kri  lawng hi  Pathian  le  minung  karlak lamkaltu  a  si  ca  ah  amah  ton nakding  ah  zumtu  pakhat  cio  nih aa  tlukte  in  nawl  kan  ngei  dih tinak a si.

  1. Uknak le  biaknak  rianṭuannak

kan  danter  (Separation  of Church And State) Vawleicung  krifa  tuanbia  a  mui chiattertu  hna  lak  ah  pakhat  cu Constantine  siangpahrang  chan lio  ah  Rom  cozah  uknak  le  krifa biaknak cu pakhat ah an rak ser i krifa  nih  krifa  a  si  lo  mi  kha minung  sinak  ah  thleidan  nak (abuse  of  human  rights) phunphun an rak tuahmi kha a si. Cu  thil  cu  fimnak  ah  ilak  in protestant  ṭhenkhat  le  Baptist krifa  hruaitu  hna  nih  uknak  le biaknak hi komh si ti hlah seh tiah an ṭhen. Chim duh mi cu, biaknak nih  vawlei  uknak  nawl  kha  aa ngeihchih  tik  ah  a  nawlngeihnak kha  a  ṭhawn  tuk  ca  ah  biaknak lungput  le  thlarau  kha  a  tlau  i biaknak  a  muisam  kha  a  chiatter tinak a si. Biaknak  nih  uknak  kha  a  bawmh khawh bantuk in a buaiter khawh ve i cu bantuk cun uknak zong nih biaknak  kha  a  bawmh  khawh  i  a buaiter  khawh  ve.  Annih  cu anmah  le  an  lam  cio  in  hman thiam  ahcun  mipi  ṭhatnak  a chuahter  khawh  nain  hmanthiam lo ahcun mipi rawhnak le buainak a  chuahter  khawh  ve.  Cuca  ah uknak le biaknak cu achung in aa tlai  mi  a  si  ko  nain  nawlngeihnak ah  aa  ṭhen  lawng  ah  mipi  ca  ah ṭhatnak tam deuh an tuah khawh lai  tiah  an  zumh.  Englalnd  ram Baptist  dirhtu  Thomas  Helwys tehan  nih  1612  hrawng  ah  zei cozah  uknak  le  nawlngeihnak hmanh nih biaknak hi hna hnawh hlah  seh,  biaknak  nih  zalonnak (religious liberty) a ngeih awk a si tiah  an  rak  dirpi  ruang  ah  thong an  rak  tla  i  thihnak  tiang  an  rak ing tiah kan hmuh.

 

  1. Mah bingte  in  krifabu  nawl ngeihnak  (LocaL  Church Autonomy) kan dirpi.

Local church krifabu nawlngeihnak ti mi  hi  krifabu  pakhat  le  pakhat nawlngeihnak  icuhnak  ding  ah  le krifabu  kip  komh  nawlngeihnak (association  le  convention) zuamcawh  ding  ah  ngeih  mi nawlngeihnak  a  si  lo. Baptist  krifabu nih  a  pommi  mah  bingte  in nawlngeihnak  cu  krifabu  dang  he komhnak  (fellowhship)  rianṭuannak kha  a  hrawktu  (divisive  autonomy) nawlngeihnak  a  si  lo.  A  dirhṭhohtu (unity  autonomy)  nawlngeihnak lehlam a si. Baptist thawkka te in midang  he  nunhrawmnak  le krifabu  dang  he  hawikomhnak lungput  (congregational  unity)  hi Baptist sining a si zungzal. Cu  ruang  ah  1655  thawk  in England ram Baptist krifabu lakah “association” (pengkomhnak) an rak  thawk  cang  i  locah  churches vialte  komh  in  rianṭuanṭinak  an tuah.  General  Assembly  (Ram pumpi  komh  nak)  zong  hi  1660 kum  thawk  in  England  ram Baptist  Associations  vialte  komh in hmasa bik an rak tuah tiah kan hmuh.  Midang  he  aa  kom  kho  lo mi  local  church  dirh  khi  Baptist kan kalning a si bal lo. Cu bantuk ruahnak  in  local  churh  a  dirhmi hna  cu  Baptist  kan  kalning  in  a kalmi  kan  si  lo  ti  hi  mah  le  mah itheih  hna  usi  law  a  ṭha.  Baptistnih krifabu dihlak i a lu cu Kri a si ti kha aa tlaih i Kri tukhaal ṭha pa khat tang ah zumhnak aa kha timi tuu  dang  he  komh  in rianṭuanṭinak  (ecumenical  body) kha  fakpi  in  a  dirpi.  Local  church autonomy nih a dirpimi cu pakhat le  khat  i  hlat  chinchinnak  ca  ah  a si lo; mah umnak hmun cio i inaih chinchin  ding  ah  a  si.  Baptist  nih dannak  lak  ah  rualnak  (unity  in diversity)  timi  ecumenical zumhnak kha a pom.

  1. Pumpak duhthimnak zalonnak (Liberty of individual conscience)

Hi  zumhnak  hi  zumtu  pakhat  nih  a duh  poh  in  a  nung  kho  tinak  a  si  lo. America  ram  Baptist  a  rak  thawk  tu Roger  William  nih  krifa  biaknak  ah mizei poh nih luatte in Kri an cohlan khawh  nakding  ah  biaknak  zalonnak (religious  liberty)  kong  hi  1631-1635 karlak  ah  America  ram Massachusetts  ramṭhen  Salem  khua hrawng  ah  a  rak  chim  ruang  ah ramṭhen chung in an rak dawi. 1636 kum ah Rhode Island Colony a rak ser.  Cu  colony  cun  Pathian  a  bia mi kip nih luatnak tlamtling ngeih kawhnak  nawlngeihnak  kha England  siangpahrang  Charles  II sinah  1663  ah  ca  a  rak  ṭial  ruang ah  nihin  America  le  nitlaklei  mi nih  biaknak  luatnak  tling  an hmuh  tiah  tuanbia  ah  kan  hmuh. Baptist  hruaitu  hmasa  pawl ruahnak  ah,  midang  harnak  a  pe mi le dawnkhantu a va si zong ah aho  poh  nih  a  duh  mi  poh  kha tuahnak  nawl  a  ngei  tinak  a  si hrimhrim  lo.  Cubantuk  i  a  sullam kan  ilak  ah  cun  Baptist  kalning  in kan  pial  cang  tinak  a  si.  Hi zumhnak i a sullam taktak cu hi hi a  si:  Mizei  hmanh  Pathian  zumh nak  kong  ah  cun  mahte  in ṭuannak,  thleidannak,  cohlannak, phuannak  nawl  a  ngei.  Aho hmanh  nih  mi pa  khat  a zumhnak  kha soi  nak  nawl  le sualphawt  nak  nawl  a  ngei  lo.  A zumhmi cung zong ah nawl a ngei lo.  Pakhat  le  pakhat  anemnak  i ichimhhrin le icawnpiak nak nawl lawng  a  ngei.  Baptist  nih hramhram  lunghtlennak  (forced conversion) a pom lo. Aho hmanh nih anmah le an lungthlehning cio in  Zisuh  hi  panh    seh  law  a  rian zong ṭuan ko seh. Zumtu aho poh nih mah le duhthimnak (free will) aa  tlukte  in  kan ngei  dih  tiah  kan zumh.  Hi  bantuk  luatnak  pek  a sinak  cu  mizei  hmanh  krifa  he pehtlaihnak  ah  dawnkhaantu  um hlah seh tinak a si.

  1. Zumtu hna  upat  hnu  tipil innak (Adult baptism)

Upat hnu tipilnak Baptist i an rak pomnak  a  ruang  cu  Baibalca biakam thar chung ah Bawi Zisuh cawnpiaknak  ah  si  seh,  zultu  han cawnpiaknak  ah  si  seh,  ngakchia tipilnak  (infant  baptism) cawnpiaknak  le  tuahsernak  a  um hrimhrim  lo  ti  hi  an  rak  dirpi. Cuca  ah  ngakchia  tipil  innak  a pom mi le hi kong a cawnpiak mi Baptist  an  um  ah  cun  cuhna  cu Baptist  kalning  in  a  pial  mi  an  si cang  ti  kha  kan  fian  a  herh. Ngakchia  tipil  innak  a  pom  mi krifabu  hna  i  an  laak  mi  Baibal  hi Lamkaltu 2:41 i “mi tampi nih tipil an  ing  i  an  bu  ah  mi  thongthum tluk an ichap” timi le Lamkaltu 16:33  chung  i  “an  inchungkhar dihlak in tipilnak an ing colh” timi pawl  khi  an  si.  Asinain  ngakchia tipil  va  pe  hna  u  timi cawnpiaknak  Zisuh  kaa  in  si  seh, Paul  kaa  in  si  seh  a  chuah  nak  a um lo. Upa kha tipil va pe hna u ti thengtheng  zong  Baibal  ah  a  um lo  nain    Tipilpetu  Johan  si  seh, Zisuh  Kri  (Mat  3:16-17)  si  seh  an ngakchiat lio ah tipil an ing lo, an ngan  hnu  ah  an  ing  ti  kan  hmuh ca  ah  Baibal  ah  zohchunh  awk  a um  tiah  kan  ti  khawh.  Cun Zisuh nawlpek mi  (The  Great Commision)  Mat.  28:19  ah  tipil pek  nak  hlan  ah “miphun vialte kha ka zultu ah va ser hna u” ti aum  i,  mah  bia  nih  zultu  a  si  kho ding  mi  dirhmun  cu  chia-ṭha thleidannak  a  ngei  kho  mi  upa dirhmun  a  si  ti  a  fiang.  Cuca  ah Zisuh i a chim duh mi cu ngakchia tipil  pek  si  lo  in  amah  zultu  sinak zumhnak  a  ngei  kho  cang  mi  upa kha  an  si.  Baptist  hruaitu  a  rak simi John Smith zong nih amah le amah  tipil  a  rak  ipe.  Cun  Roger William tehna zong upat hnu tipil innak  kha  fakpi  in  an  rak  dirpi. Kawlram  siangbawi  hmasa Adoniram  Judson  zong Congregationalist  a  rak  si  nain India a phak hnu ah a lung a pem i tipil a ing ṭhan ti kan hmuh. Cun tipil  innak  he  pehtlai  in  Baptist nih ti chung pil nakin Zisuh chung pil  kha  biapi  deuh  ah  a  chiah. Tichung  pil  (immersion)  cu  Zisuh chung  pil  langhternak  hmanthlak a si (Rom 6:6-10).

Author: admin

Comments are disabled.